Tin Khoa học - Công nghệ trong nước

Động đất, sóng thần và những kinh nghiệm của thế giới

.

Năm 2010 được bắt đầu với hai trận động đất hủy diệt xảy ra trong vòng chưa đầy hai tháng. Trận động đất Haiti ngày 12/1 và trận động đất Chi Lê ngày 27/2 vừa qua thêm một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo nhân loại về hiểm họa của những chấn động kinh hoàng từ dưới lòng đất.

Những chấn động kinh hoàng từ dưới lòng đất
Động đất ở Haiti ngày 12/1/2010

Trận động đất có cường độ 7 độ Richter xảy ra vào lúc 4h53 theo giờ địa phương và nhanh chóng kéo theo hai dư chấn với cường độ 5,9 và 5,5 độ Richter. Tâm chấn nằm cách thủ đô Port-au-Prince 15 km về phía Tây Nam và nằm ở độ sâu 8 km dưới mặt biển.

Sơ đồ chấn tâm động đất Haiti 12/1/2010. Ảnh: Reuters.

Trận động đất lớn nhất trong vòng 200 năm qua tại Haiti đã làm rung chuyển toàn bộ quốc gia này, khiến nhiều tòa nhà bị sụp đổ, trong đó có dinh Tổng thống. Sau khi động đất xảy ra, xác người nằm la liệt trên đường phố thủ đô Port-au-Prince, tiếng gào thét khắp nơi, gạch đá đổ ngổn ngang, bụi bao phủ mờ mịt, tạo nên một khung cảnh vô cùng hỗn loạn.

Trong bài phát biểu tại Hội nghị thượng đỉnh Mexico của Cộng đồng vùng Caribê (Caricom) ngày 21-2, tổng thống Haiti Preval cho biết đã có hơn 200.000 thi thể được tìm thấy trên đường, cộng với những người bị vùi dưới đống đổ nát, số nạn nhân động đất có thể lên tới 300.000 người. Điều này cũng có nghĩa trận động đất ngày 12-1 vừa qua ở Haiti là một trong những thiên tai gây chết người nhiều nhất trong lịch sử hiện đại, vượt qua cả thảm họa sóng thần Ấn Độ Dương vào năm 2004 (hơn 200.000 người chết).

Về thiệt hại vật chất, ông Preval cho biết 250.000 nhà cửa bị phá hủy, đẩy 1,5 triệu người lâm vào cảnh mất chỗ ở. Theo Ngân hàng phát triển liên châu Mỹ, chi phí tái thiết Haiti sau động đất có thể lên tới 14 tỉ USD - một con số quá lớn đối với quốc gia này.

Trận động đất kinh hoàng vào tháng 1 năm 2001 ở Haiti đã kéo sập hàng ngàn nhà cửa, trường học, thánh đường... và khiến hơn 200.000 người thiệt mạng. Ảnh: Reuters

Động đất Chile 27/2/2010

Trận động đất kinh hoàng 8,8 độ Richter đã xảy ra ở miền trung Chile chiều ngày 27-2 (giờ Việt Nam). Chấn tâm động đất nằm cách phía Đông Bắc thành phố Concepcion 91km và cách phía Tây Nam thủ đô Santiago 317 km. Các tòa nhà ở Santiago rung chuyển trong 10-30 giây, gây mất điện và liên lạc. Tổng cục Địa chất Mỹ (USGS) cho biết độ sâu chấn tiêu vào khoảng 35 km. Dư chấn mạnh 6,9 độ Richter đã xảy ra ở bờ biển Chile, cách Concepcion 210km về phía Tây - Tây Nam và ở độ sâu 39 km. Sau đó, một vụ dư chấn mạnh 5,5 độ Richter cũng diễn ra ở Valparaiso, thành phố bờ biển nằm cách thủ đô Santiago 84 km về phía Tây.

Sơ đồ chấn tâm động đất Chi Lê 27/2/2010. Ảnh: BBC

Sau động đất, chính phủ Chile thông báo số người chết do động đất lên đến 795 người và có thể còn tăng do các nhóm cứu hộ vẫn chưa đến được những khu vực ven biển đang bị cô lập. Một cơn sóng thần do động đất gây ra cao 2,34 mét đã tràn vào thị trấn ven biển Talcahuano ngay sau động đất. Sóng thần đã tàn phá 200 km bờ biển tại vùng Maule với 250.000 dân. Tại nhiều nơi, sóng thần tràn vào sâu trong đất liền 2.000 m. Các quan chức địa phương nhận định số người thiệt mạng do sóng thần có thể lên tới 1.000 người.

Một chiếc thuyền bị sóng thần "vứt" lên bờ biển ở Talcahuano, Chile - Ảnh: AP

Những bài học kinh nghiệm

Mặc dù cả hai trận động đất Haiti và Chile xảy ra đầu năm nay đều là những trận động đất hủy diệt đối với nhân loại, cơ chế hình thành và độ lớn của chúng lại rất khác nhau. Động đất ở Haiti có độ lớn là 7 độ Richter, nhỏ hơn nhiều so với độ lớn của động đất ở Chile. Theo đánh giá của các nhà địa chấn, với độ lớn 8,8 độ Richter, năng lượng của trận động đất tại Chile lớn gấp gần 1.000 lần so với trận động đất tại Haiti. Tuy nhiên, những thiệt hại mà hai trận động đất gây ra lại không tỉ lệ thuận với độ lớn của chúng. Tại sao vậy?

Từ góc độ khoa học, có thể lý giải rằng động đất ở Haiti xảy ra ở mức nông (8 km) và chấn tâm chỉ nằm cách trung tâm đô thị đông đúc nhất của quốc đảo này vài kilômet, trong khi động đất ở Chile xảy ra tại tầng sâu hơn trong lòng đất (35 km), có chấn tâm nằm ở ngoài khơi, và vùng duyên hải của Chile nơi gần chấn tâm nhất là nơi có ít dân cư sinh sống.

Mặt khác, một sự thật không thể phủ nhận được và rất quan trọng là nhận thức của hai quốc gia này đối với hiểm họa động đất – sóng thần cũng rất khác nhau.

Dư luận thế giới đều nhất trí rằng Chile đã chuẩn bị tốt để ứng phó với các trận động đất. Nằm ở khu vực thường xuyên có động đất, quốc gia vùng núi Nam Mỹ này đã trải qua vô số lần rung lắc, trong đó có một trận mạnh đến 9,5 độ Richter vào năm 1960 - mạnh nhất trong lịch sử thế giới. Trẻ em Chile thường được tập dượt đối phó khi động đất xảy ra ở trường. Luật pháp Chile yêu cầu các công trình xây dựng phải được thiết kế chống động đất, mạng lưới các nhân viên cứu hộ phản ứng cực nhanh. Tại Chile, Tổng thống Michelle Bachelet xuất hiện trước công chúng ngay trong giờ đầu tiên sau động đất, lãnh lấy trách nhiệm chỉ đạo công tác cứu hộ.

Trong khi đó, từ thế kỷ 19, Haiti chưa từng xảy ra động đất. Hầu hết nhà cửa ở nước này được xây bằng gạch và bê tông loại thường. Kết cấu này khiến những ngôi nhà trở thành những cái bẫy chết người khi địa chấn xảy ra. Động đất chỉ 7 độ Richter hôm 12/1 khiến hơn 200.000 người ở quốc đảo thiệt mạng.

Cảnh báo động đất và sóng thần tại Việt Nam

Ở Việt Nam, hai trận động đất mạnh đạt tới 6,7- 6,8 độ Richter đã xảy ra trên phần Tây Bắc lãnh thổ, đó là động đất Điện Biên năm 1935 và động đất Tuần Giáo năm 1983. Hai trận động đất này chỉ gây ra một số hư hại nhẹ về nhà cửa và không gây chết người tại các địa phương nêu trên, nhưng xét về độ lớn, chúng có thể so sánh với trận động đất Kôbê, Nhật Bản ngày 17 tháng 1 năm 1995. Với chấn tâm nằm cách thành phố Kôbê 20 km và ở độ sâu 16 km, động đất Kôbê đã cướp đi sinh mạng của 6434 người và gây thiệt hại ước tính lên tới 102 tỷ đô la.

Trên phần phía Nam nước ta, động đất ghi nhận được cũng đã đạt tới 6,1 độ Richter (động đất Hòn Tro năm 1923). Gần đây hơn, vào ngày 8 tháng 11, một trận động đất mạnh 5,1 độ Richter đã xảy ra ở vùng biển gần Vũng Tàu. Cùng ngày, một trận động đấ 5,5 độ Richter lại xảy ra tại ngoài khơi Nam Trung Bộ. Mặc dù cả hai trận động đất này đều có độ lớn trung bình, và chấn động mà chúng tác động tới các khu vực đô thị chỉ lên tới cấp 5 tại Vũng Tàu và cấp 3 tại thành phố Hồ Chí Minh, nhưng ảnh hưởng của chúng gây ra đối với cộng đồng đô thị là hoàn toàn không nhỏ. Tại thành phố Hồ Chí Minh, chấn động lan truyền từ các trận động đất đã làm rung chuyển các toà nhà cao tầng, gây hoảng loạn trong nhân dân. Rung động của động đất được cảm nhận tại một khu vực rộng lớn của miền Trung Nam Bộ và Nam Bộ, cả trên đất liền lẫn ngoài khơi. Tại huyện đảo Phú Quý, cửa sổ nhiều ngôi nhà bị bật tung, tại các giàn khoan ở mỏ Bạch Hổ, động đất cũng đã làm cho giàn khoan số 6 bị chao nghiêng.

Hiện chưa có tài liệu chính thức nào được công bố về thiệt hại do sóng thần tại Việt Nam. Tuy nhiên, thiệt hại nặng nề về người và của do thảm họa động đất – sóng thần xảy ra ngày 26 tháng 12 năm 2004 tại Sumatra, Inđônêxia đã làm thay đổi hẳn quan điểm và nhận thức về hiểm họa thiên nhiên động đất – sóng thần tại các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á.

Sau thảm họa sóng thần Sumatra, toàn thế giới đã đoàn kết lại trong một nỗ lực chung nhằm xây dựng và vận hành một hệ thống cảnh báo sớm sóng thần hoạt động theo từng khu vực, bao quanh những vùng biển và đại dương lớn của thế giới. Hệ thống này hoạt động theo cơ chế lấy các Trung tâm cảnh báo sóng thần quốc tế làm hạt nhân, nối kết với các Trung tâm cảnh báo sóng thần quốc gia trong cùng một hoạt động chung ,nhằm thông báo kịp thời các thông tin về khả năng phát sinh, thời gian lan truyền và tác động của sóng thần tới các quốc gia có chung bờ biển hay đại dương trong cùng khu vực. Kết quả là đã có hàng loạt các Trung tâm cảnh báo sóng thần quốc gia được thiết lập tại các nước nằm ven bờ các đại dương lớn như Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Các Trung tâm cảnh báo sóng thần quốc gia đóng vai trò đầu mối quan trọng trong việc tiếp nhận tư vấn quốc tế và thông tin từ hệ thống cảnh báo sóng thần trong khu vực và phát các thông báo về sóng thần trong khuôn khổ quốc gia.

Cho đến nay, trong danh sách những thảm họa thiên nhiên được quan tâm hàng đầu ở Việt Nam, ngoài bão và lụt ra đã có thêm hai loại hình thiên tai nữa được bổ sung là động đất và sóng thần. Cũng sau thảm họa động đất - sóng thần Sumatra, Chính phủ Việt Nam đã có những bước đột phá trong việc triển khai các kế hoạch ứng phó với hiểm hoạ thiên nhiên này, trong đó có việc ban hành Quy chế của Thủ tướng Chính phủ về báo tin động đất, cảnh báo sóng thần (06/11/2006) và Quy chế của Thủ tướng Chính phủ về phòng chống động đất – sóng thần (29/05/2007).

Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần thuộc Viện Vật lý Địa cầu, Viện Khoa học và Công nghệ Việt nam được thành lập ngày 4 tháng 9 năm 2007 là cơ quan duy nhất được chính phủ giao trách nhiệm về việc báo tin động đất và cảnh báo sóng thần tại Việt Nam. Tại đây chế độ trực ca được duy trì suốt ngày đêm để đảm bảo phát hiện kịp thời các hiểm họa động đất – sóng thần. Trên cơ sở các kết quả xử lý dữ liệu địa chấn nhận được trực tiếp từ mạng lưới đài trạm quan trắc quốc gia và một phần từ mạng lưới đài trạm địa chấn thế giới, tất cả các trận động đất xảy ra trên lãnh thổ Việt Nam với độ lớn từ 3,5 độ Richter trở lên sẽ được Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần thông báo cho các cơ quan quốc gia có chức năng truyền bá thông tin và ứng phó nhanh nhất, trong đó các cơ quan được cấp báo đầu tiên là Đài Truyền hình và Đài Tiếng nói Việt Nam, Ban chỉ đạo Phòng chống lụt bão Trung ương và Ủy ban Quốc gia Tìm Kiếm và Cứu nạn.

Ngay sau khi ra đời, Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần đã đại diện cho Việt Nam trở thành một thành viên chính thức của hệ thống cảnh báo sóng thần trong khu vực và trên thế giới. Tại khu vực Thái Bình Dương, hệ thống cảnh báo sóng thần quốc tế bao gồm hai Trung tâm cảnh báo sóng thần đầu não và các Trung tâm cảnh báo sóng thần quốc gia. Các hoạt động cảnh báo sóng thần được phối hợp chặt chẽ giữa các Trung tâm cảnh báo sóng thần quốc gia thành viên với hai Trung tâm cảnh báo sóng thần đầu não của hệ thống là Trung tâm Cảnh báo sóng thần Thái Bình Dương của Mỹ và Trung tâm tư vấn sóng thần Tây bắc Thái Bình dương của Cục Khí tượng thủy văn Nhật Bản. Việt Nam cũng như nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á nằm trên bờ biển Thái Bình Dương chưa có đủ điều kiện trang thiết bị quan trắc và phát hiện sóng thần từ giữa đại dương. Các cảnh báo sóng thần phát đi từ hai Trung tâm cảnh báo sóng thần đầu não được truyền trực tiếp tới các Trung tâm cảnh báo sóng thần quốc gia trong khu vực Thái Bình Dương, trong đó có Việt Nam. Quy trình phát thông báo được thực hiện liên tục trong thời gian sóng thần đang hoành hành trên toàn khu vực, và chỉ kết thúc sau khi hiểm họa sóng thần đã triệt tiêu. Nội dung của các thông báo này cũng ghi rõ những vùng bờ biển của các quốc gia có khả năng bị sóng thần tấn công, độ cao sóng tới bờ, thời gian tới, v.v... Từ đây, cảnh báo về sóng thần được thực hiện trong phạm vi từng quốc gia theo quy chế của Chính phủ.

Như vậy, có thể nói thông tin về sóng thần có khả năng gây thiệt hại tới bờ biển Việt Nam sẽ được thông báo kịp thời theo các quy chuẩn của quốc tế.

Xử lý số liệu động đất tại Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần

Tác giả: Lê Hồng Phương, Lê Huy Minh
(Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần - Viện Vật lý địa cầu)

Xử lý tin: Quỳnh Trang


Bản quyền thuộc về Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Địa chỉ: 18 Hoàng Quốc Việt, Cầu Giấy, Hà Nội. Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Khi phát hành lại thông tin trên Website cần ghi rõ nguồn: "Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam".